TORSTEN SCHWANKE
in memoriam Karine
LIBER PRIMUS
Musa, mihi celebra divam, cane matrem Amoris!
Quam superi pariterque homines de membre creatam
Uranio vocitant Genitalibus-ipsa-faventem;
Caelestis nam patris ab hinc de semine nata est.
Hanc Amor et Cupido socii comitantur euntem,
Cum primum orta fuit superumque accessit ad aulae
Concilium; hic honor est antiquus et indita laus est,
Phallivolam dici; nam blanda susurra puellis
Auribus instillat, risus formosaque phantasmata
Subicit ac dulces luxus Charitumque lepores.
Aurea dat placidos homines Cytherea favores
Et Charitas super alta caput funditque virorum,
At simul exedat curis quae corda faticis.
Inscia restat adhuc tenera intra tecta puella
Matris et ignorat tractare negotia divae.
At pater omnipotens regnator dicit ad illam:
„Cura tibi sancti tantum sit foedera lecti!“
Tunc ait indomitus divae Diomedis in armis:
„Sat tibi sit, mentes quae ducis inania passas!“
Iuppiter adridet divae, cum talia Pallas:
„Ipsa viros stimulat Graios et adegit amore,
Ut sequerentur inops Phrygios et pignora cara,
Dum manibus vestes raras tractare laborant.“
Tempore Troiani belli succendit Amorem
Helenae Parisique simul Saturnia Cypris.
Adstitit ac Tyndaridi dea blanda et talia fatur:
„Huc ades, o dilecta, vocat te Priami filius ipse,
Te thalamus tectumque tenet, te lectus eburnus.“
Aegre tunc sequitur spatiosa per alta cubilis
Ipsa virum, thalami petat ut fastigia celsa.
Ridiculi dea amans, risu laetata, cathedram
Ipsa locat manibusque tulit, tunc filia magni
Aegidioris obit pariter locat atque resedit.
Tunc Paris exquirit: „Lectum petamus uterque,
Tractemusque artes blandi modo promptius lychni!
Non prius in venas tantus descendit amandi
Ardor et ante meos cepit furor iste sensus,
Non cum Lacedaemone te primum nave per undas
Abduxi captam pelago furiantibus austris,
Non cum in Kranae lecto conuubia noctis
Iunximus; at nunc te cupio magis, optima coniunx,
Atque voluptas dulcis agit per viscera motus.“
Dixit et ipse prior petit alta cubilia tecti,
Ipsa secuta virum est, pariter iacuere locati
Artificis lecto, ubi gaudia mutua sumunt.
Sed Iuno, niveis armis clarissima regina,
Ipsam orat zonam qua cuncti iura leporis:
„Cede mihi grates, nam longos Tethys et ingens
Oceanus disiuncti annos ac foedera lecti
Mutua deseruere, ferox discordia corda
Possidet; iunge animos, revoca ad conuubia lecti!“
Dixit, et a nudis tunc sumit pectoribus zonam
Artificis textam formis dea blanda, in qua
Insidiae fictae verba et fallacia amantum,
In qua dulce decus, blandos quoque continet ignes,
Atque susurrantum preces, quae mentibus altis
Eripiunt sensus et corda potentia frangunt.
Tunc dea Saturniam conflat: „Cape pignora zonae,
Conde sinu mediae, latet hic vis omnis Amoris;
Quidquid et exoptas, non hoc inane manebit.“
O dea purpureis, fulgens Cytherea, coronis,
Quae superis dulcem infundit per membra furorem
Et regit humanos furiata libidine coetus!
Divae opera excolitant homines pariterque superi,
Nec superum quisquam potuit, nec de grege terrae,
Effugere insidias, sola excepta Diana,
Atque Vesta aris cum virginibus, et Pallas.
Iussu Cypridis ac iussu fulgentis Amoris,
Eros fundit mella ac calefacit pectora nostra!
Vincula firma locat, nexūs dissolvit inertes,
At laxata diu rursus dea firmat Amore.
Ni tunc venisset thalamum iuvenilis Ephebus,
Liquitur in lacrimis genetrix ac nympha decoram
Undique perfundit formosa nympha venustate!
Me rursus spectat blandis ocellis et urget,
Varia vincla iacit, capit ac me retibus altis
Aureae Cypridis; trepido tunc territus ante
Regna doloris, Amoris ubi tunc incipit aestus!
Dona ferunt homines, quae dat Cyprogenia diva,
Aurea largitur donis Cytherea viros.
Sed regna haec divae, desideriumque fidesque,
Purpureae dona haec pariter Cyprogeniae,
Sunt onera infelix quae vix mortalia corda
Ferre queant, cupiunt prorsus medicamina fessis!
Insidias nectens, o Cypris, ab aequore nata,
Te superum rector donis cumulavit honestis,
Nam superas mentes validas virtute domasti,
Nemo est qui valeat fines evadere regni.
O decor ille decens, o virginis illa iuventus,
Quae trahit ad sese cupidos per vota virorum!
Nam matura caro, similis sub tempore messis,
Non tegi textis; diffundit Cypris honorem
Fructuum et ad gentes perfert dulcedinis umbram.
Quisque subit iuxta vir, mox captatus Amore,
Inicit ardentes oculos in corpora texta,
Virginis ut capiat formam carnemque decoram!
Vivida Cypris enim, flagrantis mater Amoris,
Ipsa laborarat blando per corda furore
Argonautas pariter viduis copulare puellis
Lemni de pulchra; cupiebat ipsa Volcano,
Artifici magno, placitam tunc reddere formam,
Lemnia regna sequi. Viri nam tunc deerant illis;
Lemnos in choreis festisque ac luce degebat.
Aëra fumabant sacra et thura iuvantia divos.
Ex cunctis superis Iunonis filius ingens,
Volcanus, pariterque Cypris, mox thure colebant.
Ridiculi regina potens, quae noctibus altis
Procreat omne decus, mundi concordia summa,
Iungere cuncta parat, vis orta est numine divae.
Ipsa praeest thalaims, oculos delectat amantum,
Erotum genetrix, epulis laetata Deorum,
Suadae fons dulcis, quae suadet gaudia lecti,
Occulta ac regina, nitens et stirpe creata,
Ipsa palam apparet, non visa, ac fluminis instar,
Invenit et natis favet ac mox propitia amanti est,
Frugifera, et cunctis terris optata creatrix,
Vitae datorem, caeli tenet ipsa sceptrum,
Atque viros ligat in nodis pariterque catenis,
Monstra fera et mundi vincit magica vi,
Ut furiata omnes teneat cupido per orbem!
Socrates ait tunc: „Quaeramus numine ducti,
Quos sensūs homines habuere in nomine divûm;
Nam primi fuerant qui nomina sacra dedere,
Non cives inopes, fabri neque aratoris,
Sed sapientes ac summi in arte loquendi.“
Hermogenes contra: „Quid de Dionyso, amice,
Quid de Cypride fers, divae de nomine Amoris?“
Socrates haec reddit: „Quaeris tu magna, sodalis;
Exstant et variae sententiae et altius ista.
Quod vero ad divam pertinet et nomen Amoris,
Dicitur ex aphrō, spuma vel de semine nata.“
Multi vana sequi cupiunt et gaudia lecti,
Quos mox lascivos vocitant Aphrodisia dicti,
Blanditias Veneris seu regna potentis Amoris.
A diva incipiam, quae dicitur ipsa Venustas,
Sed verum nomen Voluptas, Hedonē vera est!
Uti ego expertus divûm cognomina novi,
Hoc superat fastūs hominum pariterque timores.
Nomine eam vocito quo gaudeat ipsa vocari,
Quamquam laetitiae variant sub imagine causae.
Si a Cypride itur, meditandum est numine facto,
Quae natura deae sit; vox nam nomen inane est,
Ipsa potest formas cunctas assumere vultu,
Una eademque tamen restat sub imagine luxus.
„Quid, Sophocle, o frater, de te Venus ipsa requirit?
Statne fides, an vis fracta est naturalis amandi?“
„Nonne sapis maius quid, vel flagrantius isto,
Quam Venus ipsa parat, quam sentit diva Voluptas?“
„Nil ego maius novi, nil furiosius isto!“
Quattuor exstant nam divini genera motūs:
Vatis inauditi divinus ac praescius ardor,
Philosophi mens munda, animi quoque candor,
Vatis et eximii carmen musaque sacerdos,
Atque eroneus hic furor ac vesanus amantum!
Hic regitur divae monitis et numine Eros;
Hic melior furor est, nam divus nascitur Ardor.
Iure Melaina vocatur, nigra ac tetra colore,
Nomen habet iustum, nam vir, ut saeva ferarum,
Non lucis sub axe peragit conuubia lecti,
Sed magis occulte, caeca sub noctis umbra.
Nomen Machanitis datur pariterque deabus,
Hoc reor esse aptum magis et verissimum nomen,
Nam variae formae linguae verbique parantur,
Ut fallant homines mutua ad gaudia lecti.
Filia Harmonia, de stirpe creata Dionis,
Uranian dixit primum celsamque vocavit,
Ut purum monstret mundum ac sine labe colorem;
Pandēmon dixit posthaec ac nomen fecit,
Vulgarem ut dicat coetum pariterque virorum;
Tertia Apostrophia est cognomine dicta deabus,
Ut gens humana illicitos evitet amores;
Scit nam conuubia et scelerata piacula multa,
Non modo barbarica, sed Graia ex gente peracta:
Fabula uti cecinit matris decori Adonidis,
Quae cum patre suo maculavit foedera lecti,
Vel Phaedrae ut narrat mox filia summi Minois,
Quae sese generi blando insinuarat amore,
Vel Tereus furiatus, Thracius ille nefandus,
Qui fratris coniunx violavit turpiter armis.
Insula Kranaē est, Lacedaemonis ante carinas,
Quo Paris abduxit dominam Phrygiusque secutus
Helena; ibi in litore summo ac fluctibus altis
Iunctus erat pulchrae, Graiarum optima, carni.
Propterea hanc contra firmo in ditione relictus
Stat Migonitidis fani decus, unde Venus mox.
At Tyaneus Apollonius, sacra doctus et aras,
Timasion iuvenem fatur caramque propaginem:
„An quoque tu, nate, excolitas sacra magna Dionis?“
Timasion contra patri ac tunc reddit amico:
„Iuppiter hoc testis, divae sacra debita solvo,
Aureae ad aras Veneris; nam numen Amoris
Ferre reor magnas hominum per saecula curas,
Nec solum in terris, sed muncta per ardua caeli.“
Cithara et caeca nox ac Venus ipsa iuvant me!
Servatrix, me serva, potens vis alma Dionis,
Hoc rogo, nam Venus est praesens ac semper adhaeret;
At tu ne mox ames illum qui spernit amantem.
Plus Iunone, o Hercules, fuit aspera Iuno,
Ipsa premit pariterque extollit in ardua caeli;
At prior ardebat te dira libidine furiata!
Sponsas ac culcitras, ubi stat thalami decus alti,
Aureae ad ora deae circumvolat ordo Cupidinum,
Ipsa faces ferre hos mox imperat atque urget,
Quis decet infulis mentes turbare furentum,
Qua pariter terraque marique ac saeva tenantur,
Caelicolis obsistere aut ipsum irritare Tonantem.
Hic est ille dolor, sceleratus et ardor amandi,
Qui fingit sacrum nomen divumque Cupidinem,
Ut magis in vetitis liceat, nomenque furori
Datur ac fictum de numine nomen habetur.
Erycina ex Eryce mittit per regna deorum
Gnatum, qui volat altum inter ac sidera caeli;
In manibus gerit arma furens ac tela proterva,
Ipse deus exstat, cui magna potentia et aeuum.
Hae captae mentes ficto sub amore tenentur,
Falsa deae Veneris species vanique lepores,
Dum fingunt arcu gnatum pugnare feroci.
Saepe domat dura ac mutat furiata Cupido
Corda, et in ardores vertit cum sorde dolorem.
Aspice Amazonas, saevas in marte puellas,
Ut pariter sensere iugum Venerisque furorem.
Theseus infelix, qui natum credidit olim,
Hippolytum castum, dominam violasse nefando
Aestu, tunc flet: „Mulierum hic est ille furor,
Amazonas quas fama vocat, spernere numen Dionis,
Et spernere leges Veneris anteque pudicos
Prostituisse sinus vulgo. Gens foeda nefanda,
Quae nullis legibus paret nec moribus ullis!
Ipsae etiam pecudes fugiunt violare parentes,
Atque pudor sequitur Veneris sub numine leges.“
Tu, regina Isis, caeli Venus ipsa vocaris,
Cum Cupidinem enixa fuisti et moenia mundi,
Tunc hominum coetus pariterque columbas iunxti,
Atque hominum genus auxisti per pignora nata.
Te colit in templis undosa ac celsa Paphos mox.
At rursus Ditis coniunx, Proserpina dicta,
Quae ululatu noctes furiat tremefactaque terris,
Trina deae facies prohibet daemonas iniquos,
Quorum tu claudis aditus ac regna superna.
Atque inter lucos varios sanctosque moveris,
Pacarisque sacris raris ac ritu deorum.
Et sic Harmonia, pulchra de stirpe creata,
Filia Cypridis, mira tunc zona decoram
Composuit formam, quae ducit in ubere semen,
Multorum natorum, quos divo numine fecit.
Nemesis interea, iustae ritis ipsa ministra,
Nymphae percussum puerum ac sine luce iacentem
Ostendit Veneri, Cypris qua ex aequore nata,
Atque Cupidinem arguit mox crimine iniquo.
Pan Phœbusque simul clarant ad pignora cari:
„Vae tibi, fistula foeda! Ubi est vindicta deorum?
Quo Cypris? Iuvenem tu nunc ulciscere, Cupido!“
Aphrodisis vel remedium quod dicitur esse,
Hoc opus est divae Veneris, fulgentis Amoris,
Lascivis datur haec, quos agitat ardor amandi
Et proni sunt mox foedos perire per aestūs.
Iuratos Veneris licet mox frangere foedūs,
Nam qui per fraudem iurant, fallacia fingunt.
Quisnam Anorgias est? Sacris intactus amandi,
Inscius in mysteriis thalami ac divi leporis.
Ritus hic Veneris longe ab alienis habetur,
Non coitus peragunt, neque tractant pignora lecti,
Nec coeunt pariter cupido sub numine divae.
Farra cocta parant, quae sunt mox dona deorum,
Hoc superas propter Veneri mox thure feruntur.
Procreare est coitus de facto numine divae.
Quis Cythereia est? Divi mox abdita secum
Gaudia Keuthomenon servat, mittitque per omnes,
Nam zona eximia ac cunctis est praepotens armis.
Quis Cypris? Gravida est mox ipsa Kuoporis,
Eadem ac Cythere dicitur sub numine fani,
Quod celat Veneris negotia caeca per umbras.
Iuppiter ac Iuno, regnatrix celsa deorum,
Cum Veneri adfuerant, Hymen et pronuba sacra,
Conuubio praestant ante ipsa altaria fani;
Ipsa praeest conuubiis et foedere lecti,
Atque ferax genetrix natorum laeta protervis.
Ipsa Venus regit conuubia sacra deorum.
Post certamina mox thalami fastigia comit
Sertis, et parat eburnum commixtio lectum,
Ducit et ad thalamum iuvenem pariterque puellam.
Ipsa Venus nitido Charitum vehitur mox ab axe,
Cum grege Cupidinum, divûm cum pignore celsis,
Ut celebret ludos. Ligo nectit et ipsa capillos,
Hyacinthi in morem; tunc aurat corpora pennas
Alas Cupidinum, nudorum de grege divûm,
Ducit et ante rotas castum per carmina coetum,
Dum flammata iacit superas ad sidera taedas.
Si qua virum perimit mulier, neque aspera punit
Tisiphone, foedant tunc dira piacula nuptas,
Iunonis magnae et thalami periuria fiunt,
Iuppiter et spernit fracta haec conuubia lecti.
Veneris et spernunt monitus ac regna deorum;
Nam Veneris de parte venit formosa puella
Mortali, et fato coniunx ac foedera lecti
Plus valent iuratis, servatque haec Dike fidelis.
Quaeque nurus sponsi iugulo det sumere vitam,
Et tunc roranti perfundat sanguine ferrum;
Sic Venus, o, fani custos ac foederis alti,
Hostibus in cunctis veniat pariterque perdat!
Artemis illa pudica colat sine labe puellas,
Clementem praestet mentem, nec cogat ad aram
Conuubium, quod Cypris vetat ac procul arcet.
Non equidem in hymnis nostris et honore deorum
Spernuntur Veneris thalami conuubia et arae;
Nam cum Iunone superi regnatricis habetur,
Atque sacros ritūs thalami ac conuubia celsa
Servat in honore Venus, clarissima diva.
Veneris et comites Pothos est, desideriumque,
Peitho, et Harmonia, de stirpe creata Dionis,
Quae iungit mentes concordi foedere pacis,
Et Cupido blando suspiria pectore fundit.
Sola Venus praestat conuubia sacra per orbem.
Pallas et indomitus Gradivus, in armis potentes,
Artemis et matrum gemitus in partu levat mox;
Veneris et curae sunt omnia foedera lecti.
Inter honores quos Hermionenses colitant,
Mos est intactas iuvenes pariterque relictas
Sacra thalami cito ferre sub numine divae.
Sparta autem veneratur deam ac mox thura deorum,
Filia cum casto mox iungitur ipsa marito.
Sparta tenet pariter simulacrum et numen Dionis,
Compede vincta pedes, veteris mox munere regis
Tyndarei; monstrant haec pignora fida catenae
Foedera conuubii pariter sacramentaque lecti.
Est quoque Temnos Elis imago ac forma Dionis,
Quam Pelops sacravit, ubi conuubia divae
Orabat, facta est Hippodameiaque coniunx.
Atque Naupactea celebratur in rupe caverna
Veneris, et fundunt humiles per vota precatus,
Orant ac viduae thalami conuubia reddi.
Adfore conuubio Venus et Saturnia Iuno
Hymenæusque parat, sacri pia numina cultus,
Fœdera sacra deûm blando ut durentur amore.
Iphis Ianthēn tunc ducit iunguntur et ambo,
Mutua tunc sponsus pariter cum coniuge copulat.
Carmina nunc vobis thalamis sacrata canamus:
Qui regitis caeli furiata volumina, divi,
Atque maris magni sanctissima numina, lymphis,
Numine propitio thalami celebrate furorem,
Principis et laeto populi clamore fovete.
Candida tunc magno cervix cum cornibus alta
Iuppiter et Iuno caeli fundatur ad aras;
Mox innupta iugo, niveo de corpore, vacca
Cypridi mactetur, truculenta ut dextera Martis
A nobis procul exeat ac fera vulnera belli.
Alma Venus gentis terrarum pace gubernet,
Cornu divitias fundens ac pignora nobis;
Mitis adest nobis, teneram mactabimus agnam.
Hymenæus tenet iustae pia signa coronae,
Dextera fausta fugat nocturnas aspera sombras.
Huc adeste, viri, nectatque insania gressūs,
Membraque roranti sertis ligate rosarum!
Vesper, amoris avis, noctis fati praeuius amans,
Qui redit in seram nimium cupientibus umbram,
Sponsarum ocelli cupiunt tua lumina celsa!
Alma Venus praestat blandae fastigia cellae.
Nuda Cupidinum mox agmina, dona Dionis,
Compsere eburnum lectum thalami ad gaudia magni,
Aurea dona deae tunc arbore mala pependit
Nympharum, coniunx ut munera sumat amandi.
Cypris ad Erotis gnatum tunc fatur amantem:
„Hanc cole, blanda columba est sacrae avis ipsa Iuventae,
Nuntia conuubii longi fidique leporis!“
Callirhoē fuerat magno cum rege Chysaore
Iuncta Dionis amore, licet tunc pectore duro.
Circe Telegonum, iuvenem facieque decorum,
Edidit, ut voluit fulgens ac numen Amoris.
Gaia, hominum genetrix, Typhœa creavit ad auras,
Suscipiens gravido Tartari de semine natum,
Auxilio Veneris fulgentis et ore deorum.
In iuvenem Telemachum Polycastē amata,
Ipsa furens periit Veneris sub numine celsa.
Nocte sub una omnis iacuit cum coniuge casta,
Laetatusque deae donis fulgentis Amoris.
Innumerae, o Cypris, natorum mater Amorum,
Vitae fons eadem es cuncti sub numine mundi!
Ipsa Venus ducit cursum mortalibus aevi.
Genetylis est genitalis numen et artus,
Iuncta deae Veneris thalami ac furiata libidine,
Ipsa parit natos. Nomen cognomina dicit
Ex genetrice nova, matrum sub viscere nato.
O dea purpureis, fulgens Cytherea, coronis,
Quas superis dulcem infundit per membra furorem,
Atque homines terrae volucresque per aëra celsos,
Atque feras multas quas terra ac pignora nutrit,
Et quae pelago gaudent; nam cuncta laborant
Aureae ad ora deae Cytheres thure colendo.
Cypris ad Idaeam venit, mox nobilis alta,
Matrem saevorum animalium et per viscera terrae.
Hanc lupi cani sequitur, pecorisque maligni,
Atque truces oculis comitantur signa leones,
Pardus et hic velox ursique hinc inde furentes;
Sed pardi cupiunt cervorum sumere carnem.
Cypris in corde suo gaudet spectare catervas,
Condidit et pectus tantum sub ubere amandi,
Ut pariter bini iuxta comitentur euntes
Per lucos silvae densos ac collibus umbras.
Uranos in caelo pater ardebat cupido,
Gaia matrem hasta et terris violare nefandum,
Ardor et hic cepit pariter cum matre Dianam,
Ut patri in caelo nubat conuubia lecti.
Imber et hic cadens, caeli de parte profectus,
Concepit matrem Gaiam; dat pabula nobis,
Pecoris et carnem panemque ac dona Cereris.
Atque hoc ex ritu thalami madidique furore
Diffudere silvas silvis. At cuncta creata
Ipsa ego perfeci, sub numine fons et Amoris.
Te propter variant mundi, Venus alma, colores,
Omnia te sequitur, te sunt de numine facta,
Vis divina deae, pariter conuubia amandi
Subiciunt sese; quidquid tenet arduus axis,
Pignora vel volucrum, vel terris abdita mater
Frugibus eximiis, pecudum pecora atque ferarum,
Quidquid et oceanus fovet, ac sub gurgite pisces,
Cuncta tuum numen confitentur et omnia parent!
Claviger exstiteris caeli terraeque, Cupido,
Et volucrum caeli pariterque in gurgite pisces,
Et pecudum cunctis agris sub cardine terrae,
Auxilio Veneris, quae cuncta per omnia regnat,
Quae vitam defert aut donat funera morti;
Ipsi parent leges ac foedera matris Naturae,
Regit ipsa deos, et mundi tempora mutat.
Lepus et eximium donum capit ipse Dionis,
Procreati formam, qua ritu vincit amantum.
Femina nam fertur, dum mox dicitur ipsa
Nutrire hos natos, parere ac altera signa,
In pariter lacte, ac gravido iam viscere gestat;
Nullum tempus adest, quo non sit pignore plena.
Veneris, o mater natorum blanda Cupidinum!
O tunc aeterni semina fundens ipsa futuri!
Radix ipsa deae vitae, fons semine nati,
Obstetrix rerum ac mundi spes una futuri,
Ipsae etiam Parcae volvunt sub numine fila,
Iussu flagrantis tuae, o dea magna, voluntatis!
Hospita corda, nurus, meretrices atque puellae,
Peithūs ancillae ditis sub moenibus urbis!
Quae tunc purpureas lacrimas ac thura deorum
Solvitis, in vobis ad templum numinis ortae!
Adese Veneris templum tunc dote superbum,
Ut plus quam mille meretrices sancta tenerent,
Sacra deae viri et pariter cum coniuge ferrent.
Propterea meretricum causa civitas abundat.
Hinc quoque Corinthi mox ex ratione puelallum,
Quae fuerant vulgo Veneri per vota sacratae,
Magnus erat numerus peregrini in moenibus hospes.
At Propoetides ausae sunt foeda Propoetides,
Abnuerit numen Veneris sanctumque colorem.
Ira deae propter, veteris mox fabula fati,
Fecit eas primas vulgo prostituisse pudorem.
Anchises contra fatur tunc ore Dionis:
„Iuppiter hoc testis, qui regnat in aegide celsa,
Ne patiare meam mancam decurrere vitam,
Miserere mei, clemens adstare precanti;
Nam qui cum superis lectus iunxere deabus,
Non homo restat posthaec terris more profanus.“
At Scythae, qui fanum divae spoliare profani
Astartes Syrio de litore, numen Amoris,
Gnati Scytharum puniti ex numine divae
Morbo muliebri, amissa virtute virili,
Unde Scythae dicunt sese tunc peste teneri
Amissi sexūs. Scythicas qui venerit oras,
Hic inter Scythas spectabit Hermaphroditos.
Callimachus dixit, doctor grammaticae artis,
Adonidem thalami celasse in lactuca amantem,
Nam vates fingunt hoc signo, cibos et edendi
Lactucam mox tantum inopes praestare virorum.
Eubulus hoc inquit: „Mulier, ne ponere nobis
Lactucam mensis velis, aut tibi damna parabis.
Nam de lactuca narratur fabula, Venus
Adonidem texisse illic. Hoc mortua signa.“
Aurea tunc Veneris perfundit Charis honorem
Pandorae capiti, et dirum desideriumque,
Atque preces curas, quae fessum corpus adurent.
Briseis, par aureae faciemque Dionis!
Cassandra, o virgo, similis formamque deabus!
Helena tunc peperit gnatam Hermione decoram,
Quae iuvenis facie fuerat fulgentis Amoris!
At Penelope coniunx tunc ex thalamis alta
Prodiit, in morem Dianae aut numinis Amoris!
Alcmenae facies et nigri caeca ocelli,
Pleni erant magico charite ut dea sancta Amoris!
Antiphanes fatur: „Sapor est bonus ipse, loquaces
Ad vocat hic vini Thasii odor unguentaque carnis.
Nam Cypris gaudet quo cunctis copia abundat,
Inter avaros homines Venus alma morari recusat.“
Panyasis vates, celebrans heroica facta,
Dat Charitis primum pariter Bacchique liguorem,
Rursus et in foedus coeunt Venus atque Lyaeus;
Proxima tunc Hybris defert ac tela deae Ates.
Nam prior haec gutta in Charitum mox corpora fluxit,
Ac mox Horarum iucunda in pignora Bacchus,
Hi sunt qui stimulos addunt ad pocula sumpta.
Hic clari fuerant proceres cum vina bibebant.
Si quis ab his redit ac contentus munere festi,
Ille domum repetet mox tutus ab omni periclo.
Phœbus Apollo praeest Musarum in choro honesto,
Atque lyram audio, iuvenis circumvolat Eros,
Ipsa Venus summo praeses sedet ore sororum.
Mercurius primus Phthiorum ludicra fecit,
Ut quoque Venus alma, deae victoria venit,
Citharam deinde dedit mox tradidit ore Paridis.
Tu quoque magnanimus, nullis domitatus in armis,
Mors ferus! Insanos pugnarum in morem dedisti,
Iurgia vindictae mixta, et mortalia corda,
Plena hominum vitis! Cypris nos blanda iuvatque
Et Bacchus pariter, cum duri munera ruris
Mutamus vino pariterque per alta Amoris;
Pacem mox adfert Venus ac pius ardor amandi,
Clementem praestans mentem superosque deorum.
Nos sumus, o Cypris, tui! Truculenta et iniqua
Arces tunc Gradivi manus, et bella per orbem
Compescis, terris fons ac mitissima pacis!
Thebanae matres repetunt mox pignora patrum,
Inter quos Dianam praecipuo thure colebant,
Septem cum contra portas accesserat hostis:
„O superi pariterque deae, nunc surgite cuncti,
Clamorem tollat moenibus mox turba supernis,
Ut procul hoc damnum pulsetis ab ore domorum!“
At tu, ne pudeat, Thebas mox serva potentem,
Cadmei regis urbem, praesentia monstret,
Cypris, fons primus nostri pariterque propagis,
Defende nos, ex tuo enim mox sanguine nati,
Sic venimus, precibus clamantes ore superno,
Conchylii in morem raris cum circulis auri.
Caelicolae summi, superi pariterque deaeque,
Qui nostras turres colitis sub numine vestro,
Ne prodas patriam, bello quae territa restat,
Armorum sub peste fremens peregrinaque lingua!
Exaudi, Venus, o iustis adstare precanti,
Accipe quae fundunt iuvenes per vota puellae,
Ad caelum tensis palmis, fulgentis Amoris!
Sunt quinque errantes quos caeli cardine stellae
Vocal vulgus, Grai quos mox dixere Planetas.
Quarta ex his Venus est, Lucifer dictus ad ortūs,
Mane diem referens, hunc multi numine Iunonis
Hesperum sub noctem vocitant, fulgentior astris.
Aurorae gnatum dicunt hunc quoque fuisse,
Qui formam cunctis praestat, mox pulchrior illis,
Unde Venus dicitur, mane apparet ad ortūs,
Solstitioque cadente prior mox cernitur astris,
Lucifer aut Hesperus. Fert quoque Euhemerus olim,
Instituisse deam signorum in morem planetas,
Et docuisse deae mox artem numine Maiae.
Sed tertia stella est, quae fertur ab ore Gradivi,
Herculis hunc alii dicunt sub cardine caeli.
Sappho at eximia, nimium flammata furore,
Igniti ad speciem dixit de nomine Amoris.
Inter septem errantes quarta haec Venus ipsa vocatur.
Salve, Astarte, o Grais mox dicta Dionis,
Nomen habens quartae stellae sub cardine caeli.
Phosphoron Astartes dicunt mox esse planetam.
Asiae per fines equitantes rectius ibant,
Veneris in terram, frugum mox dote superbam,
Syria pulchra ea est, Astartes regna foventis.
Salve, Urania, caeli Venus ipsa deorum!
Primus in orbe virum qui cultum statuit illic,
Assyrius fuerat, deinde est mox dote Cypros,
Phoenicesque simul, litus qui ad aequoris alti,
Palaestinae habitant; Phoenices mox sacra gentes
Cytherae docuere. Hinc Cytherea vocatur.
Barbarica ut Scytharum venisset aspera turba,
Askalonis moenia petens Syrio sub axe,
Plurima mox Scytharum transibat damna sine illis,
Sed pauci mansere tamen qui templa deorum
Uraniae spoliare! Hoc fanum celsa deorum,
Antiquum reor esse magis sub numine divae,
Namque Cypro templum posthaec fundata fuisse,
Cyprii ut ipsi ferunt; domus alta Cytherae
Phoenicas Syrios tunc condere fama vetustos.
At Scythae, sacras qui spoliauere cavernas,
Ipsi ac pariter gnati gnatumque propago,
Peste deae fuere capti ac mox morbe tenentur,
Femineae sine vi; sic Scythicus vaticinat auctor.
At rex Antigonus, magni tunc ducis in armis
Alexandri comes, celebrat mox festa Dionis,
Sacra deae Veneris, Syriorum et thura Astartes.
Euphratis in fontem cecidit mox ovi pondus,
Quod piscis rapuit litore. Columba sedebat.
Ut pariter caluit totum, mox inde creata est
Astarte faciem.
Formam deae Veneris Grai pariterque Latini
Accepere Cypro, Syrio quoque munere factam,
Astarten vocitant; Paridem mox ipsa maritum
Iunxit amore suo.
Haec Astarte, Grais mox dicta Dionis,
Nomen planetarum mutavit ex ore deorum,
Nam Lucifer stella est Astartes numine sacra.
Persae quoque docti tunc seris postea saeclis,
Uraniae sacrare deae mox dona Dionis,
Assyrios Arabasque sequi. Haec diva vocatur
Assyriis Mylitta deae sub nomine sacro,
Allath in Arabia, Persis Mithraque dicta.
Sed pessimus mos est Babylonia signa secutus,
Qui cogit nuptam Babylonis moenibus omnem,
Veneris in templo meretricis more iacere,
Semel in hoc aevo peregrino mox dare corpus,
Ad lectum properare Mylittae in numine divae.
Si semel in fano mulier consederit illic,
Non prius illa domum repetet mox tuta penates,
Fuderit ante viam nummos peregrinus in ulnas,
Et foris in templo coitus cum meretrice peractu est,
Qui, iactis nummis, susurrat molliter aures:
„Te voco, sit testis Mylittae numen honestum!“
Non Arabes alios cognovere ex ordine divûm,
Quam Bacchum pariterque deam caeli Venus celsam,
Orotalt Bacchum dicunt, salvator et ipse est,
Uranian vocitant Allath sub numine divam.
Sunt urbes multae Prosopitidis insula summo,
Unde rates veniunt, pecoris ut cornua sumant,
Atarbekis dicta est. Ibi stat mox templum deorum
Veneris, et Hathor, Aegyptia numina fani.
Sola dea est, Scythae quam venerantur ad aras,
Uranis haec Venus est, vel ut Scythae ore deorum
Argimpasa vocant, caeli fons castus Amoris.
At Scytharum vates, castrati ac viscere manci,
Uranian dixere deam mox tradere artem,
Praedicere et fatum vaticino carmine vates.
Romana at Venus est Romanis dicta deabus,
Venire ex verbo, quia venit numine diva,
Sed magis ex venustate trahit cognomina formis.
Sic, o Musa, mihi primum cantasti furorem,
Nunc ego fessus ero, mactatae vescar ac carni,
Uraniae et cyathos tollam sub numine honore!
LIBER SECUNDUS
Ut Paris in Troiano Helenae sit fatus agonist:
„Nunquam ante hoc nostros liquefecit luxus ocellos,
(Cypria nam famulae mutata in membra aderat illis).
Non mihi tantus erat furor, ut te prima videbam,
Cum te abduxi audax munitis puppibus aequor,
Atque in Cranae lusi tecum insula gaudia amoris,
Connubii lecto. Nunc est superata voluptas!“
Increpuit Cypridem dumi Troia bella gerebat
Helena: „Diva repens, quid tam durissima perstas,
Ut me decipias, Paridis quo capter amore?
Num longinquas ultra me ferre per urbes
Gentibus humanis cupias? Phrygiaeve per agros
An Maeoniae in terris, ubi pulcher habetur
Mortalis quis, quem curas magis ipsa per aevum?
Diomedes sic est divam affatus Cypridem tunc:
„Non satis est homines fragiles in devia ferre,
Ut facias Helenae, cum Paridis antra petivit!“
Pallas adit divum, qui Cypria numina ridet:
„Iuppiter, an Danaum rursus movet illa puellam,
Ut quondam Helenam Troiae ad confinia duxit,
Heu frustra vestem indutam nitidamque Pelasgam?“
Helena sub Troiae fatur tunc moenibus alta:
„Nunc mea vota petunt patriam remeare penates,
Seraque caecitatem deploro cordis amaram,
Quam mihi Cypria detulit, huc cum me trahit ipsa,
Egressam patriis terris, natamque relictam
Atque torum thalami sociumque et iura mariti,
Forma immortali castaque in mente micantis.“
Consilium Iuppiter cum Themidis arte parabat,
Incipere ut bellum possit. Tunc Eris adhaeret,
Iurgii dea mutua, dum convivia divi
Peleos in nuptis celebrant, risumque coegit
Inter Iunonem et Palladem et Cypridem amandam,
Quaenam ex tribus his caeli sit pulchrior orbe.
At trepidas illas Hermes duce iussu Tonantis
Ad pastorem Alexandron super Idaea cacumina duxit,
Ut decernat is. Hic, quoniam promissa canebat
Venus ad hanc palmam sociari foedera Helenae,
Idcirco tribuit Cypridi sua praemia formae.
Navigia extemplo tunc condidit ille pexasque ratis,
Suasit uti Cypris, fati et praesagia Helenos
Dixit, et Aeneae divae tunc filius ibat,
Iussus ab alma dea, socium navare fratri.
Appulit Ismaris Alexander Lacedaemonis oris,
Excipitur Tyndareis, mox rege benigno
In Sparta Menelao, ubi dumi pocula sumunt,
Ipse dat Helenae praeclarae munera pulchra.
Menelaus sanctam tunc navigat advanced in Creten,
Atque iubet Helenam cunctis praebere petita
Hospitibus, discedant quo. Sed tempore eodem
Cypria coniungit Paridem cum coniuge fida,
Aestuant ut miscentque toros in amore nefando.
At post complexus gazas in navibus altis
Comportant, properantque fuga per opaca silenti.
Iuno ast immittit saevam in freta vasta procellam,
Sidonem unde petunt, capit hanc Paris ense minaci.
Post haec in Troiae veniunt duo foedera clari,
Felix ubi thalamos Paris et tunc Helena servat.
Ultrices Danai properant ad litora Troiae,
Legatos mittunt, ut reddita quondam haberetur
Helena Menelao comitata et munera cuncta.
Troiani renuunt, in campum proelia miscent,
Subiciunt terras circumque et moenia clara.
Post cupit Achilles formam spectare puellae,
Venus et Thetis occultum struxere tunc coetum.
A Cranae insula dicitur ad Lacedaemonis oras,
Vates memorant, Alexandron rapuisse puellam
Helenam, ibi primum felici foedere tectum
Corpore cum Helenae thalami cepisse quietem.
In terra firma, contra magis insula, templum
Conditur, ut venerentur eam, quae iungit amantes,
Cypria Migonitis, Paridis quae dextra locavit.
Alexander, divae deductus numine matris,
Abstulit hospitio regis Menelai uxorem
Helenam, ducens Lacedaemonis ex regione,
Pervehit in Troiam et formam sibi iungit amatam.
Helena maesta gemit: „Phrygiis abrepta carinis
E patria, praeda infelix et victima fui,
Sed victrix dea me Veneris tunc iussit amari,
Iudici et eximio praemium dedit alma voluptas,
At Paridi ad miseram tribuit miseratio mentem.“
Cypria dat nitidas Andromachae tunc vestes,
Auratum capitis cultum, diadema, mitram,
Et gemmis redimita monilia mixta, decenter
Cingula amica sequi, quo tempore Maximus Hector,
Galea candenti, patris de sedibus alta
Eetionis eam ducebat munera praebens,
Ut caperet mentem castae et duceret ad hymenaeos.
Pallas Athena memor fatur: „Nunc maximus Ares,
Pestiferum hoc animal, mendax et callidus auctor,
Qui contra Iunonem et me tunc sprevit inique,
Promisit nobis se contra Troia gesturum
Proelia saeva viris, Graecis mansurum fidelem;
Oblitus est cuncta Deus furiatus et amens,
Troianisque favet celsis heroibus arcis.“
Iuno adit divum: „Genitor, non suscitis iras
In Martem, tanta quoniam violentia surgit?
Qui tot praeclaros Argivos vulnere caedit,
Nullo iure furens, mihi ut tristissima detur
Maelancholia? At risu Cypria nympha
Et Phoebus, celeris qui flectit cornua arcus,
Dimittunt facilem ridentem in bella furentem,
Iustitiae qui iura deum iam negligit amens.“
Hector ut aspexit Paridem, tunc increpat ore:
„Nunc non audebis contra Menelaon adire?
Cognosces pariter quantum valet ille per arma,
Cuius tu rapis uxorem thalami flore micantem.
Non tibi tunc cythara auxilio, non munera divae,
Nec crines proderunt, cum te rollaverit Orcus,
Pulchritudo omnis perit tunc infensa sub umbras.“
Iurant Argivi pariter Troesque fideles:
Si Paris extingat Menelaon marte secundo,
Ipse habeat formam superae custode puellae,
Et gazas cunctas; nos tunc nautae remeabimus
In patriam; sin autem flavedine tinctus
Menelaus perimat Paridem, tunc Troia relinquet
Helenae cunctam formam gazasque nitentes,
Atque luent poenas, Danais ut convenit aequis.
Menelaus Parisque gerunt tunc proelia saeva.
Primum intorsit Paris hastam, quae flectitur ocior
Aere clipei; rursus Menelaus in hostem
Hastam coniecit, clipeum loricamque perforat,
Frustra equidem. Tunc tapat ensem per tempora pexum,
Ut perimat Paridem, sed frangitur ensis in galea.
Denique Menelaus rutilat, capit ocius ipsam
Galeam, rotat inde Paris, trahit atque sequuntur
Tristes Argivi, tortus dumi vinculis artus
Guttura mollis stringit, collum subit anxius angor,
Et iam traxisset laudemque cepisset in aevum,
Ni Venus, alta dei proles, spectasset et arcum
Rupisset rapidis manibus de felle iuvenci;
Cassa manus ducis est, galea evolat una secunda.
Tunc heros rotat hanc galeam, mittitque per agros
Argivorum inter validos, comitesque sequuntur,
Adfuerant socii fidi rapientes ab herba.
Vertit se, rursus cupiens transfigere ferro
Cuspidis illius longa, perimere hostem trucem.
Sed dea circumfundit eum caligine caeca,
Constituitque thalami redolenti in parte quietem.
Mox abit ut Helenam vocet hic, invenit in arce
Troiana spectantem equidem cum matribus altis.
Cypria tum vestem tangit manibusque lacessit,
Sicut anus fatur, textrix quae rure manebat
In Lacedaemonia, lanam tractare parata,
Quam magis ante alias pariter dilexerat ipsa.
Similis huic textrici fatur tunc Cypris amata:
„Helena, huc propera! Te Paris clamat ad aulam!
In thalamo expectat lecto redolente decorus,
Vestibus eximiis fulgens et schemate miro,
Egregia forma, non diceres hunc ab agonist
Venisse, ast choreas petere aut requiescere laetum.“
Sic ait, et motus cordi sub pectore dedit.
Illa ut cognovit divae formosa colla
Et mammas cupidas oculosque micantibus astris,
Mirata est secum, clamans tunc nomine divam:
„Diva repens, quid me cupias decipere rursus?
An me per terras ferres Phrygiaeve per urbes,
Num Maeoniam pariter, ubi carus amatur?
An quia Menelaus vicit Paridem ense minaci,
Et me invisam cupit in sua tecta reduci,
Idcirco astutis me fraudibus aggrederis nunc?
Vade et sede illi, divum tu desere sedes,
Nec redeas unquam superi ad culmina Olympi,
Sed maneas secum, patere et miseranda per aevum,
Dum te uxorem faciat vel servitutem subire.
Non ego succedam thalami per probra nefandi,
Me quoniam Troae rident post fata puellae,
Et meus in toto cumulatur pectore luctus!“
Tunc irata dea fatur: „Ne me provoca, infelix,
Iratam, ne te fugiam pariterque perosa
Invisam reddam, quantum dilexeram ante;
In medio Danaum Troeumque ut perdita fias,
Pestifero fato!“ Sic fatur. At Iove nata
Helena tunc timuit, gressus velata per auras
Veste nitente trahit schola schola, clanculum et expers
Troiadum, ducente dea. Postquam alta subissent
Alexandri tecta et fabrefacta parari,
Ancillae properant operosa ad munera texti;
Illa autem excelsum thalami petit ocius axem,
Helena praeclara facies interque puellas.
Risum amans Venus apposuit tunc sedibus axes,
Et statuit Paridi Helenam; Iove nata puella
Sedit, avertens oculos, virumque lacessit:
„Sic remeas pugna? Mallem te marte peremptum
A duce fortiori, fuerat qui coniux ante.
Laetabaris enim quondam, melior quod haberis
Menelao, hasta dextraque et marte feroci.
Nunc abi et rursus provoca Menelaon in arma,
Ut tecum pugnet. Sed te magis ipsa monebo:
Desiste a bello, noli certare furenti
Robore cum trepido, flavo Menelao, ne forte
Cuspidis illius cadas interceptus in armis.“
Paris respondit, reddens haec dicta vicissim:
„O domina, infensis ne mentes ange querelis!
Nunc me Menelaus vicit Palladis arte,
At post ipse premam; fas est et nobis numina adesse.
Sed mecum pete lectum, misceantur ut amores!
Nunquam ante hoc tantus me cepit in ossibus ardor,
Inflammante dea, quae stat sub imagine lyrae;
Non cum te primum patria de sede revelli,
Egressus puppis, Cranae sub moenibus altis
Connubii thalami membra extunc mixta fuissent,
Sicut nunc cupio te cunctis viribus amans!“
Dixit et anteit torum, sequiturque puella.
Ambobus tunc lectis composuere quietem.
At Menelaus ut fera per agmina quaerit,
Inveniat si forte ubi sit divinus Alexander.
At divi superi consedera tecta Tonantis,
Aurea per pavimenta, spectantes moenia Troiae.
Iuppiter Iunonem satagit vexare querelis,
Mordacibus dictis: „Duae deae tunc favent illi,
Menelao, Iuno et Pallas invicta puella;
At tantum populis gaudent spectare sub ulla.“
„En, ubi nunc sedent ambae, spectantque per agros,
Gaudia magna capto. Dum risu Cypria nympha,
Laeta iocis Venus, ad carum stat sedula sponsum,
Mortis et avertit furias! Sic eripit illum,
Cum male periisse in saevo tunc crederet armis.“
Sed Diomedes ait divae tunc Palladis auri:
„Dicta memor teneo, Pallas, quae sedula fari
Iussisti, cum me superis certare vetabas,
Cum reliquis divis, tantum exceptique sub armis
Filia magna Iove, in bellum cum deinde procucri,
Cuspidis ut saevo transfigerem vulnere pectus.
Idcirco ipse regi cedit nunc aspera Marti.“
Mars autem timuit, queritans cum rege Tonanti,
Vulnerat ut Tydei generosus filius heros:
„O pater, adspice nunc, Tydei clarissima proles,
Quem Pallas furiat divum contendere marte;
Primum namque manu perstrinxit vulnera nymphae,
Deinde, quasi superans homines, cum Marte micavit!“
Alexander enim ducebat proelia flavo
Cum Menelao pariter, mox victus ab armis,
Eripuit Paridem caeca tunc Cypria nube.
Certantes in bella duces extunc adiere,
Menelaus Parisque, sed illum numine facto
Eripuit Venus et saevae subducit ab umbra.
Pallas Athena adstat Tydei tunc impigra proli,
Affata est ducem et dictis tunc infit amicis:
„Nunc animos cape, Diomedes, contendere campo
Troianis cum gentibus, in tua pectora quando
Pectora perfidiae posui. Nunc adspice, namque
Abstuli ab oculis caliginem et aspera veli,
Quae fuerat quondam, divum ut cognoscere vultus
Et mortale genus pariter tu cernere possis.
Sed si quis deus huc veniat te iudice saevo,
Ne tu pugna ultra superis immortala divis,
Nec reliquis divis; tantum cum filia regis,
Cypria nympha, manu pugnes, hanc cuspide saltem
Transfigas acuta, ferro per membra vibrato.“
Pallas caeruleis oculis sic fatur, et aurae
Se dedit. Ast Aeneas parma hastaque loginquas
Subsiluit terrae, socii super indiga busta,
Obvius Argivo duci, Diomedis in arma.
At Tydei natus dextra tunc sustulit ingens
Saxum, grande aliquid, duo quod vix tollere possent
Humana de stirpe viri, sed conicit ille
Et percussit Aeneam, qua parte tunc ancha
Vertitur in summos artus coxendicis axis,
Quem mortale genus pariter cognominat orbem,
Sic frangens patinam. Dissrupti tunc quoque nervi
Ambobus lateribus, cutem detraxit et ingens
Saxum, sic heros fixo tunc poplite palmis
Substentat sese terrae, nox occupat ora.
Hic heros periisset tunc Aeneas, ubi primum
Ni Venus, alta dei proles, spectasset ab arce,
Mater, Anchisae pastoris nympha creati;
Candida tunc superis fusa est ad bracchia carum,
Palla candenti, sinibus glomerata solutis,
Obtexit natum, defendens tela potentum,
Ne quis velox Danaum transfigeret hastam
Pectora per dura et vitam propelleret auris.
Charis at ereptum caede exiit impigra natum.
Diomedes rursus ferro sequiturque profano
In Venerem, gnarus divam sine marte manere,
Non ex illis quae in proelia saeva deorum
Procedunt pariter virorum ex agmina campis,
Pallas ut aut Enyo, quae vertunt moenia diris.
Nunc, ubi per densos sequitur turbamque sequentum,
Prendit eam, quae Tydei tunc increpat artus;
Ipse manu moliens adstrinxit vulnera palmis
Cuspidis aeneolae, traxit tunc aspera pellem
Veste per immortali, textam quam quondam Charites
Texuerant blandae, divinus tunc fluit ichor,
Sanguis is est divis, superi qui venis habebant;
Nam quia non edunt panem nec pocula sumunt
Purpurei bachi, carent hoc sanguine cuncto,
Idcirco immortales per saecula dicuntur.
Illa ululatum altum dedit, amittitque Tonantis
Aeneam, manibus quem tunc portabat; at illum
Phoebus Apollo rapit pariter caligine caeca,
Ne celer Argivus transfigeret horrida ferro
Pectora et instantem raperet sine more quietem.
At clamat sequiturque manu Diomedes acuto:
„Cede, Tonantis o proles, iam cede ab agonist,
Atque recede armis terroribusque nefandis!
Nonne satis fragiles mulieres fallere bello?
Sed si stare cupis, trepido formidine mox te
Ardentem audita pavefactam proelia credam.“
Sic ait. At retro gressum nympha anxia vertit,
Saucia, et Iris eam ventis pernicior altis
Prendit manu ductam, terris educit ab armis;
Candida forma quidem fuso nigrescit et ichor,
Saucia cum pateretur. Ad laevam tunc ubi pugna
Mars sedit, pariter galea obumbratus et hasta,
Et celeres equites. Genibus tum fusa precando
Ante fratrem nympha est, fatur sic anxia fratri,
Veneris ut Martis caperet tunc fida iugales:
„O dilecte frater, serva me! Porrige currus,
Ut tecum superum super alta culmina Olympi
Perveniam, divi qua templis aethere regnant.
Heu me, nam graviter confixa sum vulnere fati
A Tydei nato, patri qui tenderet arma!“
Sic ait. At superis evectis curribus heros
Mars dedit. Illa gemens tunc pectore maesta profundo
Ascendit currus, pariter tenet Iris habenas
Et monet extemplo flagello currere equorum.
Postquam ad Olympi ventum est castissima limina alta,
Sedibus in superum, cohibet tunc impigra Iris,
Ventipedis frena equis, et laxat ab axe iugali,
Divina et posuit coram mox pabula signis.
Candida tunc Veneris sese Dioneae matris
Ante pedes iecit, complexa est bracchia palmis,
At genetrix blandis compellat vocibus ultro:
„Quis te caelicolum, nata o carissima, tanta
Sauciavit poena, tamquam mala facta creasses?“
Venus risu laeta gemens, tunc infit amara:
„Me Diomedes, Tydei clarissima proles,
Sauciavit, carum cum tollere marte secundo
Aeneas cuperem, super omnes qui mihi cordi est.
Non iam namque hominum bellum Troiaeque Pelasgum,
Sed Danai divis pugnas immiscere gestunt!“
Mox respondit Dione, formosior ulla:
„Fer patienter, nata, graves et perfer dolores,
Quamquam moesta gemis. Quoniam plerique in Olympo
Damna tulerunt hominum, ferientes vulnera divis.
Pallas caeruleis oculis nam concitat illum,
Tydei natum. Quid agis? Nam stultus et amens
Iste necit steriles parvo sub tempore vitas
Qui superis certant; nec nati patris ad ulla
Gaudia tunc sedent, reducem cum bella remittunt.
Quapropter, licet ille potens sit, filius heros
Tydei tunc caveat, ne quis magis acer in armis
Pugnet, et Aegiale, castissima proles Adrasti,
Lugeat infelix, carae cum coniugis alto
Foedere iungatur thalami, fortissima sponsa
Huius Diomedis, domitoris et altis equorum.“
Sic ait, et manibus pariter detsterserat ichor
Brachio ab infelici, sanatur ut artus,
Atque gravis toto mox sedatus est dolor ore.
Iuno ast et Pallas spectantes aspera divae,
Scommatibus cupiunt regem vexare Tonantem;
Pallas caeruleis oculis sic orsa profari:
„Iuppiter, o genitor caeli, num censeris iram,
Si tibi pauca loquar? Cypria nam rursus amata
Excitet Argivas moestas ad moenia Troiae,
Troianisque dare eximiis, ut pallia capto
Pelasgam, goldique manu perfusa sagitta
Vulneret, eximium perstringens cuspide palmam.“
Sic ait, et divum genitor ridere videtur
Atque deae auratae fatur tunc Cypria blande:
„Non tibi, nata, quidem belli sint munera tradta;
Ipsa magis sacros thalamorum cura hymenaeos,
Proelia sed Pallati pariter linquenda et Alti.“
Phoebus Apollo quidem, servato ex marte Aenea,
Cum defecit Venus, Martem mox fatur inique:
„Mars, Mars, infelix, fuso qui sanguine gaudes,
Moeniorum domitor, num non potes inde sub armis
Arce his arcere virum Diomedis iniqui,
Qui patri caeli cuperet contendere marte?
Nunc etiam dominae perstrinxit vulnera palmae,
Cypriae auratae deae, magnae Cypriae nymphae,
Et quasi mortalem superans, certatur Apollo!“
Diomedes rursus, veniente tunc tempore fati,
Vulnerat hoc Cypria, fidos quae ferat Aeneae.
Regia nec poterat Saturnia cernere coniux,
Iuno vaccinis oculis, quo ducere mentem
Iuppiter excelsi posset, succurrere Graecis
Ut cupiat furiis pressis. Haec optima menti
Visa est tunc ratio, blando se tegmine comptam
Ad Idas properare deae, si forte decore
Allicere in thalamos posset, dum candida palla
Induta adsideat, somnumque effundere blandum
Luminibus cupiat, calido mox rore soporis
Callida consilia excipiens et lumina claudens.
Nunc, ubi membra simul dulci tunc induit ore,
Egressa e thalamis secum Cytherea seorsum
Advocat, ut reliquis divis discedat ab aulis,
Atque ita affata est: „Num me, Cypri, ipsa iuvare,
Cara, velis mutuo, si te prece poscam, an abnuis ultro?
An mihi succenses adhuc, quod iuvo Pelasgos,
Dum foves ipsa Phrygas, divum castissima amoris?“
Huic Venus respondit, magni filia regis:
„Iuno, veneranda dea, et magni Saturnia proles,
Fare age quod cupias, cunctis quae mentibus haerent.
Nam me cor stimulat, si possim, ferre levamen,
Si modo res fieri possit quae poscitur ore.“
Tunc dolo et astuto respondit Iuno paratu:
„Da mihi blanditias et vota, ac munera Gratiarum,
Quae superos hominesque simul fascinare dicuntur!
Ipsa petam terrae fines Oceanique fluenta,
Qua superi exoriuntur, matrem Tethynque potentem,
Quae me mox blando excepit tunc hospita tecto.
Vadam equidem, quo litem solvam moesta nefandam;
Nam longo a studio mox dissociantur amantes,
Connubii lecto divisi, postquam aspera venit
Invidia in mentes. Quas verbis flectere tempto,
In thalamum reducam pariter lectumque priorem,
Ut miscent sese pariter flagrante voluptas,
Hinc ego semper ero cunctis honorata per aevum.“
Tum Venus risu laeta et formosa profatur:
„Iuno, equidem nequeo nec fas hoc abnuat oris,
Quod petis ipsa libens, gremio quae regis adhaeres
Saturnii, quoniam rex est pater ipse deorum.“
Sic ait, et sacris avellit pectore palmis
Artificem cingulum, doli quo cuncta latentur,
Blanditiaeque et amor pariter Venusque nefanda,
Et susurrati coetus, qui mente requirunt
Consilia erepta. Hoc tradidit Iuno sub ulla
Atque vocans nomine fatur: „Cinge hunc, o Iuno,
Et tecum thalami niveo sub pectore conde!
Artificis factum est manibus, quo cuncta tenere
Gaudia connubii dicuntur fine perenni.
Quod tua mens optat, nunquam fraudabitur aevis.“
Sic ait. Et vaccinis oculis Saturnia coniux
Risit, et in niveo condit mox cingula sinu.
Sic Venus excelsi rediit sub tecta Tonantis,
Iuno ast fulganti liquit mox culmina Olympi.
Iuppiter ad superos fatur: „Cuncti inde subite,
Atque latus Graio pariter Troioque subite,
Auxilium ferat uterque, ut cuique libido.“
Sic ait, et saevi succendit proelia Martis.
Undique degressi divi certamina miscent:
Galea candenti Mars ad Troiana profugit
Agmina, cum Phoebo crines qui servat acutos,
Et pharetris instructa soror, Latonia virgo,
Leto et Xanthus fluvius descendit in aequor,
Cypria nympha pariter, risu laeta ipsa profatur.
Incubuit divis fessum mox pondus amari
Odii, et huc illuc furiatus ventus ab armis
Dividit, et magno incursu concurrere cuncti;
Insonuit tellus, caeli quoque culmina circum
Clangere mox tubis visa. At Saturnius alta
Sede sedens laeto tunc exsultavit in ore,
Cum superum cerneret pugnas et vulnera mixta;
Nec longe adstiterant, nam primus coepit et Ares
In Palladem, longa insurgens cuspide ferro,
Transfigere optans; ast haec tunc sustulit ingens
Saxum dextra deae, collo coniecit et artus
Martis, et in septem diffusus procidit iugera
Prostratus, crinesque simul traxere cruorem
Et pulverem, sonuere arma. At Pallas Athena
Risit, et averso vultu tunc aspera sprevit.
At Martem dextra prehendit filia regis,
Cypria, et eductum fovet, qui moesta gemebat,
Vix animos capiens. Sed candida bracchia movens
Iuno hoc aspexit damnum, pariterque sorori
Palladi caeruleis oculis volat infit amicis:
„Heu scelus, Atrytone, magni patris incluta proles,
Aegide pollentis! Canis haec musca ecce nefanda
E medio pugnae mox educit homicidam
Martem. Vade celer!“ Lato tunc pectore gaudens
Pallas insecuta est Cypridem, dextraque trementi
Icit in pectora dura, genu ut solvantur et artus.
Ambo prostrati iacebant ubique per herbas.
At Pallas superstans victrix haec verba profatur:
„Sic cadat omnis homo Phrygiis qui ferre levamen
Optat, et hoc ritu Danais cum proelia miscet
Loricatis, ut vos fati cecidistis acerbi!
Nunc Venus armata adfuerat mox Martis inique,
Obvia menti meae. Sic longo ex tempore fessi
Nos requiem cepissemus post Ilion altum.“
Dixit, et albenti arrere hoc bracchia Iuno.
At canibus Graiis non fas tunc tangere membra
Hectoris, exigua quoniam tunc filia regis,
Cypria, nocte dieque canes a corpore longius
Arcebat, roseoque artus unguebat olivo,
Ne decus Achilles terris foedaret acuto,
Cum traheret galea ante urbem. Phoebusque tuebatur
Insolibus rigidis calidoque ab sidere membra.
Mirum erat eximiae decus Amazonis ipse sub umbra,
Penthesileae, postquam trucis ense perempta
Achillis, tunc a Veneris decore coronata,
Sponsa Ares fortis duri usque ad fata suprema,
Ut Peleu natus transfixo pectore flamma
Poenituisset amans saevo perstrinctus amore!
Obstupuere duces, omnes tunc mente precantes,
Ut dulcis speciosa toro iaceat quoque sponso,
Qualis in antiqua remaneret fida matrona.
Immo etiam Achilles flevit mox corde precanti,
Tam dulce interfectum habuisse, quam sibi sponsam
Optasset Phthiam curru claramque reduci,
Nam sine labe fuit, divum sanctissima proles,
Penthesilea decore potens et numine fusa!
At non Aeneae contra tunc filius heros
Achillis saevi, Pyrrhus, tulit arma parentis,
Sed retro advertit furiati pectoris iras;
Nam propter Veneris cultum tunc Thetidis almae
Sprevit avis nepoti vires, iramque repressit,
In alios vertens iuvenis certamina hostes.
Sed Danai valuere diu sub numine fido
Palladis, ad medium namque haec certaminis axem
Venit, uti Phrygias vires doloque moveret,
Quae sub Aeneae sequerentur signa magistri,
Graio ferre cupiens auxilium, et evertere Troiam.
Tunc Venus abrepto Paridis mox maesta dolore,
Eripuit subito Aeneam ex agmine caedis,
Caligine condens spissa. At fata vetabant
Egregium heroem munitis extra ab aulis
Concurrere hosti. Magno nam territa mater
Pectoris extimuit Palladis crudele flagellum,
Quae dare cupit opem Danais, ne forte periret
Filius ab armis, Martem quae sprevit et ipsum;
Nam Pallas magis est divis pollentior Altis.
Plures Troiani restabant fine sub armis,
At retro versi cuncti fugere per auras.
Nam velut atrae rabidaeque ferae tunc insiliere
Argivi, furiati caede et marte nefando.
At Poeante creatus, claro Philoctetes agonist,
Vidit ubi Aeneas leonis viribus altis
Per muros rueret, telum coniecit acutum,
Quod super egregium fuerat tunc missum heroem;
Nec caruit meta viri nec corpore pulchro,
Quod superavit, sed tunc ab aurata puella,
Cypria, depulsum parma est aversoque ferro,
Inque herbas cecidit clipeus, striditque sub umbra.
At generosus Anchisiadae tunc filius heros
Aeneas liquit Troiam, cum victa sub armis
Gens antiqua foret Pelasgis, moenia linquens
In hostem cuncta. Anchisen natumque deinde
Eripuit solum morti, tutumque per umbras
Duxerat; ast senior fractus iam debilis annis
Defecit, validis umeris quem sustulit heros
Ipse pater, parvo pariter mox passibus infans
Insequitur dumi teneris complexus in ulnis,
Vestigia aspera pulvereo tunc gramine tangens.
Horruit aspicens crudelia munera mortis,
Quae per tela ferox ductabat, natus et haerens
Infelix teneras lacrimis foedaverat oras.
Ast heros superat saltu iacentia passim
Corpora, nocte media calcans tunc plurima caede.
Sed Venus incedens fidos per saeva regebat,
Filium et Anchisen pariter, iuvenemque sub auras,
Ut rabiem effugiant caedis. Quo deinde premebant,
Cedere flamma locis visa est, ac vapor ignis
Hinc illinc scissus patuit. Tunc hastae et acuta
Tela cadunt, frustra Danai quae in membra iacibant.
Calchas exclamans vates tunc voce retentat:
„Parcite Aeneae sacro mox vertice telis,
Inicite aspera tela, et acres mittite culmos!
Namque deum fatis et iusso numine fixum est,
Exeat ut Xantho, Tiberinaque flumina tangens,
Urbem sacram aeternamque et sine fine locabit,
Regnatura amplis hominum disiecta per orbem
Gentibus. Ex illius enim mox semine surgent
Terrarum domini, qua sol exoritur ortu,
Quaque cadit mox fessus aquis. Caelestibus aulis
Immortalis erit, consedens ipse per aevum,
Filius ille Veneris, quae fida favet tunc.“
Hoc quoque scire licet, cunctis tunc parcere palmis,
Quod patriam natumque auro praeposuit ante,
Omnibus et rebus, quae sunt mortalibus usui,
Externas potius terras et regna petivit.
Haec dea nata viro monstravit nocte sub ulla,
Qui fidu fidoque patri iuvenique remansit.
Hae voces Danai mirantur, numinis instar
Aeneam aspicere, et properat mox moenibus extra,
Quo pedes ipse ferunt, vastat dum Troia Pelasgus.
At de Creusa, Priami regis tunc filia, fama est:
Magna deum genetrix et sancta nympha Cythere
Eripuere e servitio tunc virginis artus,
Coniux cara equidem cum sit claris Aeneae,
Quem dea tunc superas inter dilexerat ulla.
Sed fata abnuerant Troiae mox cuncta paratu
Spem cecidisse simul muris, rorante ruina;
Aeneas heros potius, quem Cypria curat,
Portat umeris sacra deum simulacra per ignes,
Atque pio senior venerandus corde parentem.
Menelaus tunc intima per penetralia tecti
Invenit tandem uxorem, quae territa multum
Procidit ante iram domini sponsique ferocis,
Ipse ast adspectat, cupiens tunc mente nefanda
Sanguine sacrilego multata occidere eam.
Sed Venus hoc prohibet, blandis mox motibus arcet,
Discussitque ensem dextra, mox impetus omnis
Deficit, et caeca discussit nubila cordis,
Dulcia fontis amoris et alto in pectore rursus
Solvit, et innumera mutans tunc lumina, stupor
Occupat artus, nec potuit gladium tollere formae
Obvius eximiae, speciem decus omne notando.
Stat stupefactus, et in nullo vestigia movit.
Fracta iuventa simul fuerat, cum aspexit amatam.
Oblitus subito scelerum, quae prodita quondam
Connubio fuerant, Cypris tunc omnia fari
Compulit in nihilum, divum quae pectora regnat
Et mortale genus. Gladium tamen sustulit heros,
Sed motu alterius fati, flagrante sub ira,
Ut populum fallat Danaum spectantibus astris.
Frater tunc retinere furem mentemque repressit.
Pulchra velut Venus, et roseo suffusa pudore,
Praeterit tunc Helenam captivas inter iniquas,
Navigia ad Danaum properans. At turba corona
Admirata decus tantum et praeclara coloris
Criminibus nullo mox legibus expete formam.
Nullus eam fari vel palam arguere dictis
Ausus erat vir, sed divam tunc numinis instar
Adstant, maestitia simul et venerante precatu.
Qualis in aequoreis viator navigat undis,
Qui post longa thalami et vota precesque profundi
Conspicit ecce patrem patriam, et superata pericula
Tollit ad astra manus laetus tellure reperta,
Sic Danai laetantur, nec memor ullus in illis
Tristia bellorum recolit tormenta vel iras.
Ipsa Venus tales animos instillat amicis,
Gratia pro Helena stellarum lumine fusa.
Dum Danai Troiae pariter convivia caede
Ebria celebrant, Menelaus tabernacula tecti
Alloquitur blandis Helenam mox vocibus ultro,
Nam sopor ad caros oculos haud venerat ante.
Cypria nutribat mox corda ligata duorum,
Ut vetus hic renovetur amor, maestaque recedat
Cura animi. Tunc Helena bracchia blanda mariti
Collo circumfudit, lacrimis et lumina manant,
Dum gemitus dulces mox edunt, et pariter membra
Composuere toro, cordique innectere rursus
Connubii veteris gaudia casta paratu.
Qualis et uva ferax hederae tunc palmitis artus
Implicat, ut nullo valeat disrumpere vento,
Sic ambo pariter flagranti in amore tenentur!